Nispi Temsil Sistemi

Nispi Seçim Sistemi

‘’Nispi temsil’’ her partinin seçmenlerinden aldığı oy oranına göre milletvekilini meclise sokma hakkının tanındığı seçim sistemidir.

Nispi sistem tam anlamıyla bir listeli seçim sistemidir. Bu sistemde tek kişi çıkartmak mantıken mümkün olmayıp seçim çevresi ne kadar küçülürse, yani milletvekilleri listesi ne kadar kısa olursa sistem o kadar adaletsiz olacaktır. Seçim çevresi büyüdükçe nispi temsil ilkesi de o kadar anlamlı olacaktır. Bütün ülke bir seçim çevresi olursa tam nispi bir sistem olacaktır.

Ancak nispi temsil sisteminin ulusal düzeyde uygulandığı pek nadir rastlanır genel de seçim çevresi düzeyinde uygulanmıştır. Bu nedenle bu sistem ulusal ve seçim bölgesi olarak ikiye ayrılır.nispii

  1. Ulusal Düzeyde Nispi Temsil Sistemi

Ulusal düzey nispi sistemde tüm ülke bir seçim çevresi kabul edilir. Parlamentoda tüm milletvekilleri bu ulusal çevrede oylanır. Bu sistemde tüm siyasi partiler parlamentonun üye tam sayısı kadar milletvekili adayı çıkarmaları gerekmektedir.(ülkemiz için 550) Her parti ülke çapında aldığı oy oranında milletvekilini parlamentoya gönderir. Bunun için önce ülkede kullanılan geçerli oy sayısı parlamentodaki koltuk sayısına bölünerek ‘’ulusal seçim kotası’’ yani baraj bulunur. Ulusal seçim kotası da bulunduğuna göre sıra artık kaç tane milletvekilinin meclise gireceğini hesaplamaktadır. Bu partilerin aldıkları oylar ulusal seçim kotasına bölünerek çıkaracağı milletvekili adayı belirlenir. Mesela 20.000.000 geçerli oyun kullanıldığı bir seçimde parlamento koltuk sayısı 200 olsun o zaman ulusal seçim kotası 20.000.000/200=100.000 olur. Bu topraklarda UKP partisi 8.000.000 oy, QWP partisi 6.000.000 oy, ASP 4.000.000 partisi oy, ZXP partisi 1.800.000 oy, ve ERP partisi 200.000 oy alsın o zaman çıkarttıkları milletvekilleri sayısı şu şekilde olacaktır:

UKP : 8.000.000/100.000= 80 milletvekili

QWP : 6.000.000/100.000= 60 milletvekili

ASP : 4.000.000/100.000= 40 milletvekili

ZXP : 1.800.000/100.000= 18 milletvekili

ERP : 200.000/100.000= 2 milletvekili

Görüldüğü üzere bu sistem temsilde orantı göz önüne alındığında en adaletli sistemdir. En küçük parti bile ulusal seçim kotasını geçmesiyle parlamentoda temsil edilmektedir. Bu sistemde boşa giden oy oranı çok azdır en fazla ulusal seçim kotasının bir oy eksiği olabilir. Bu sistem nispi seçim sisteminin en adaletli olanıdır. Bu sistemde parlamentoda temsil edilebilmek için ulusal seçim kotasının geçilmesi yeterlidir örnekte de 200.000 oy ile temsil edilmektedir.

Tüm bunlara rağmen nispi temsil seçim sistemi pek az kullanılmaktadır. Daha çok ufak ülkelerde uygulandığı görülmüştür. Bu ülkelere örnek olarak İsrail ve Hollanda verilebilir. Ayrıca bu sistem çeşitli açılardan eleştirilmektedir. İlk olarak bu sistemde halk ile milletvekillerinin arasının çok fazla açık olduğudur. Ulusal sistemde halk milletvekillerine oy atmak yerine milletvekillerinin bünyesinde var olduğu partiye oy atmaktadır. İkinci bir eleştiri de bu sistemde partilerin ufak parçalar bölündüğüdür. Zira, sistemde en küçük siyasi akım dahi parlamentoya girebildiği için herhangi bir partinin hizipleri partiden ayrılarak yeni bir parti kurmamalarını gerektiren bir sebep bulunmamaktadır.

  1. Seçim Çevresi Düzeyinde Nispi Temsil Sistemi

Seçim çevresi düzeyinde nispi temsil de ülke belli sayıda seçim bölgesine bölünür ve her parti o seçim bölgesinden çıkan milletvekili sayısı kadar listesine aday yerleştirir. Kural olarak partiler oy oranında aday çıkarırlar. Bu sistemde partilerin kaç milletvekilli çıkaracağı karmaşık bir durumu da yanında getirir.

İlk aşamada bir seçim kotası bulunmalıdır bu seçim bölgesinde kullanılan geçerli oyların sayısının o bölge için belirlenmiş milletvekili hakkına bölünmesi ile bulunur. Daha sonra partilerin aldıkları oylar bu seçim kotasına bölünerek kaç milletvekili sokuyor bulunur. Ama bu sistemde karışıklık partilerin aldığı oyun seçim kotasının tam katı olmadığı için artan oyların çıkması ve bazı partilerin seçim kotasının altında kalması ile bu artan oy olayının büyümesi ile meydana gelir.

Örneğin 5 milletvekilinin meclise gireceği bir bölgede 100.000 oy kullanılsın seçim kotası 100.000/5=20.000 olur. UKP partisi 36.000 oy, QWP partisi 28.000 oy, ASP partisi 24.000 oy, ZXP partisi 12.000 oy alsın o halde

UKP:36.000/20.000=1 milletvekili ve 16.000 artık oy

QWP:28.000/20.000=1 milletvekili ve 8.000 artık oy

ASP:24.000/20.000=1 milletvekili ve 4.000 artık oy

ZXP:12.000/20.000=1 milletvekili ve 12.000 artık oy

Görüldüğü gibi iki milletvekili açıkta kalmıştır ve 40.000 artık oy vardır. Bu oyların dağıtılmasına göre dört usul vardır. ‘’En büyük artık’’, ‘’en kuvvetli ortalama’’, ‘’milli bakiye’’ ve’’d’Hondt’’ usulleri. Bu usullerden ilk ikisi paylaşımı bölge içerisinde yaparken milli bakiye sisteminde ise ulusal düzeyde yapılır. d’Hondt sistemi bir artık oy bırakmayan bir usul bizlere sunar

a)En Büyük Artık Usulü

Bu usulde en çok artan oya sahip partilere artık oylar dağıtılır. Mesela örneğimizde UKP partisi 16.000 artık oy, QWP partisi 8.000 artık oy, ASP partisi 4.000 artık oy, ZXP partisi 12.000 artık oy aldığı için bu artık oylar en çok artık oya sahip partiler arasında dağıtılır. Yani UKP partisi 16.000 artık oyu oldu için bir milletvekili ZXP partisi de 12.000 artık oy ile ikinci sırada olduğu için bir milletvekili daha sokacaktır. Yani en son sonuçlarda UKP: 2, QWP: 1, ASP:1, ZXP:1 milletvekili çıkarmış olacaktır.

b)En kuvvetli Ortalama Usulü

En kuvvetli ortalama usulünde partilerin ilk turda aldıkları oy ilk çıkarttıkları milletvekillerine bir eklenerek bölünür ve çıkan sayılar yukarıdan aşağıya sıralanarak en yüksek partilere milletvekilleri dağıtılır. Örnekten devam edelim:

UKP:36.000/20.000=1 milletvekili ve 16.000 artık oy

QWP:28.000/20.000=1 milletvekili ve 8.000 artık oy

ASP:24.000/20.000=1 milletvekili ve 4.000 artık oy

ZXP:12.000/20.000=1 milletvekili ve 12.000 artık oy

Buna göre:

UKP Partisi 36.000: 2 (1+1) = 18.000

QWP Partisi 28.000: 2 (1+1) = 14.000

ASP Partisi 24.000: 2 (1+1) = 12.000

ZXP Partisi 12.000: 1 (0+1) = 12.000

En kuvvetli ortalama sisteminde son ortalamalar sıralanır ve en büyük olanlara kalan milletvekilleri eklenir. Yani 18.000 ortalama ile UKP ve 14.000 ortalama ile QWP birer ek milletvekili alırlar. O halde son durum UKP: 2, QWP:2, ASP:1, ve ZXP: 0 milletvekili çıkarmıştır Bu sistem şuan İsrail ve Avusturya’da uygulanmaktadır.

c)Milli Bakiye Sistemi

Bu sistem ulusal olması ile ilk iki sistemden ayrılır. Bu sistemde ilke çapında oluşan tüm artık oylar ve artık milletvekilleri bir merkezde toplanarak bölünür ve bir artık seçim kotası bulunur tüm partilerin artık oyları bu kotaya bölünerek milletvekilleri partilere bölüştürülür. Türkiye’de 1965 yılında uygulanmıştır.

Milli bakiye sisteminde aynı ulusal nispi temsil gibi her görüşün partiye girme olasılığı vardır. Küçük partilerin dahi parlamentoya girmesi adalet bakımından tam puan alsa da istikrarsızlığa yol açtığı gerekçesiyle çokça eleştirilmiştir. Bu sistemde partilerin ufak parçalara bölünmesine neden olur çünkü %1 bile parlamentoda yer bulabilecektir.

d)D’Hondr Usulü

Bu usulde artık oy ve artık milletvekili kalmamaktadır. Ayrıca bir seçim kotası da yoktur ve dolayısıyla partilerin oyları seçim kotasına bölünmemektedir. Sistemde partilerin adları alt alta yazılır ve yanına da aldıkları oy sayısı yazılacaktır. Daha sonra partinin oyları önce bire, sonra ikiye, sonra üçe, sonra dörde, sonrada beşe vs. bölünür bu bölme süreci o çevreden çıkacak milletvekili sayısına kadar devam eder. En son bu bölmelerin sonucunda çıkan sayılar sıralanır ve miller vekilleri o oranda dağıtılır. Örneğin 5 milletvekili çıkaran bir bölgede 100.000 oy atılsın ve UKP partisi 36.000 oy, QWP partisi 30.000 oy, ASP partisi 24.000 oy, ZXP partisi 10.000 oy alsın o halde şu şekilde paylaşmalıdır:

Partiler 1’e Bölme 2’ye Bölme 3’e Bölme 4’e Bölme 5’e Bölme
UKP 36.000 18.000 12.000 8.000 7.200
QWP 30.000 15.000 10.000 7.500 6.000
ASP 24.000 12.000 8.000 6.000 4.800
ZXP 10.000 5.000 3.333 2.500 2.000

Bu tabloya göre en büyük beş rakam

UKP: 36.000      QWP:30.000       ASP:24.000      UKP:18.000       QWP:15.000

Buna göre UKP: 2, QWP: 2, ASP:1, ZXP: 0 milletvekili çıkarmıştır.

Günümüzde bu usul Avusturya, Belçika, Finlandiya, Portekiz ve Türkiye’de uygulanmaktadır.

-NİSPİ SEÇİM SİSTEMİNDE LİSTE ÇEŞİTLERİ

Nispi seçim sisteminin bir listeli seçim sistemi olduğunu belirmiştik. Bu bağlamda üç adet seçim listesi usulü vardır. Birincisi ‘’bloke liste usulü’’ dediğimiz listelerin bir blok halinde geldiği ve seçmenin içeriği ile oynama hakkının olmadığı liste türleridir. İkinci olarak ‘’tercihli oy usulü’’ vardır. Oy atılan partinin listesinde yer alan adaylardan birini seçme hakkına sahiptir. Bunu listenin yanında bulunan alana bir işaret atarak gerçekleştirilebilir. Bu çerçevede eğer tercihli oylar normal listedeki adayların önüne geçerse milletvekili olarak tercihli adaylar seçilir. Üçüncü usul ise ‘’karma liste usulü’’ seçmen farklı partilerin temsilcilerinin de bulunduğu bir milletvekili listesi yazabilir.

-NİSPİ SEÇİM SİSTEMLERİNDE SEÇİM BARAJLARI

Nispi seçim sistemlerinde çok sayıda parti ve görüş meclise girebilir bazı ülkelerde parti ufalanmalarını engellemek için ve daha istikrarlı bir parlamento kurmak için seçim barajı uygulanmaktadır. İki çeşidi vardır. Birincisi ‘’ulusal baraj’’ bu baraj da ilke genelinde bir baraj konulur ve bir parti seçim bölgesinde ne alırsa alsın bu barajın altında kalırsa meclise giremez. İkinci baraj sistemi ise ‘’seçim çevresi barajı’’dır. Bu sistem tam bir küçük parti düşmanıdır. Seçim bölgelerine getirdiği baraj ile bir seçim bölgesinde belli barajı geçemeyen partiler milletvekili çıkarmazlar. Bu baraj atılan geçerli oyun o çevrede seçilecek milletvekilleri sayısına bölünmesi ile bulunur.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

w

Connecting to %s